Deze keer vertelt Pastor Dick Duijves over één van zijn voorgangers: Pieter van der Wiele, Pastoor te Zandvoort.

Het was even schrikken oog in oog te staan met deze voorganger. In 1654 was Pieter van de Wiele in zwart krijt geportretteerd door Cornelis Visscher, die gold als één van de besten in zijn tijd.

Visscher was een Haarlemse tekenaar en graveur met lijntjes naar Pieter Grebber en Frans Hals. Zelfs Vondel had vol lof een gedicht op hem gemaakt. Reken dus maar, dat dit portret precies de pastoor is. In welke tijd leven we? In 1654 is er inmiddels ruim een eeuw reformatie. Voor de katholieken was de openbare eredienst verboden. In het publieke leven was de katholieke kerk onzichtbaar, want alleen op die conditie werd ze gedoogd. Bisschopszetels kende ze niet. Ze stond onder leiding van een apostolisch vicaris, een soort missiebisschop. De Nederlandse Republiek werd door Rome als zendingsgebied beschouwd. De standplaats van de plaatselijke priesters werd dan ook niet parochie, maar statie genoemd. Ondanks alle tegenwind was er één organisatie overeind gebleven. Dat was het Haarlems kapittel, een college van priesters, kanunniken geheten. Feitelijk bestuurden zij het bisdom Haarlem. Het bisdom hadden ze verdeeld in de vier aartspriesterschappen Amstelland, West Friesland, Alkmaar en Kennemerland. Tot die laatste behoorden de staties in Haarlem. Onder één daarvan ressorteerde Zandvoort. Priesters moesten onder moeilijke omstandigheden hun werk doen. Opvallend is dat er vanaf 1630 plotseling geschilderde en gegraveerde pastoorsportretten in Haarlem, Amsterdam en omgeving opdoken. Door hun parochianen werden ze beschouwd als een soort martelaren van het geloof. Portretten hielden hun gedachtenis in ere. Die van Pieter van der Wiele is er zo één. Hij is hier 30 jaar oud en gekleed in kanunnikenmantel. Of hij nou ook zo'n martelaar was ...? Lees verder en oordeel zelf.

Pieter: Pastoor-Kanunnik-Kapelaan

Pieter van der Wiele werd in 1624 geboren als jongste zoon van de Haarlemse brouwer Cornelis Vz. van der Wiele en Gudula Bans. De brouwer kocht in 1640 de hofstede met boerenplaats 'De Voorkoekoek', het latere Iepenrode aan de Heerenweg. Tot dat landgoed behoorde ook 'De achterkoekoek' met op het terrein, goed verscholen, een klein jachthuis 'De Koekoek'. Op de zolder van dit gebouwtje kwamen in het geheim parochianen samen. De jonge Pieter had de priesteropleiding gedaan in Leuven. Op 7 juli 1647, nog zeer jong dus, blijkt hij al de stiekeme huiskerk in Zandvoort te verzorgen. Zijn naam komt weer boven water in de Acta van het Haarlems Kapittel van 21 april 1648. Zijn vader had er bij het kapittel voor gepleit, dat zoon Pieter thuis missen mocht opdragen op de zolder van 'De Koekoek', schuilkerk voor de katholieken van Aerdenhout en Vogelenzang. Op voorwaarde dat de eigen pastoor van de statie Vogelenzang en De Zilk, Gerlachus van Engelen, het goed vond, stemde het Kapittel in. Vader Van der Wiele pronkte graag met zijn zoon. Ook bij het Kapittel. Met succes. Op 14 oktober 1653 wordt Pieter de jongste kanunnik. Zijn studie had hij nog niet eens goed afgerond. Ongetwijfeld was deze benoeming aanleiding om nu voor Cornelis Visscher te poseren. Cadeautje van Pa? Het Kapittel zat met Pieter in de maag. Zijn onafgemaakte opleiding grepen ze aan om van hem af te komen. Om serieus genomen te worden door de overheden waakte het Kapittel ervoor, dat het op niveau bleef. Vóór Allerheiligen 1658 moest hij zijn licentiaatsexamen theologie halen, anders het mooie kanunnikenpak inleveren. Helaas pindakaas, Pieter zakte. Hij was kanunnik af en werd gewoon kapelaan. De zeer arme Zandvoortse katholieken moeten zijn verschijning toch al tamelijk potsierlijk hebben gevonden. In ieder geval hadden ze het geld niet om, zoals op veel andere staties wel gebeurde, bij zijn overlijden in 1666 van zijn getekend portret een gravure te laten maken. Het blad bevindt zich in de collectie van het Leids Prentenkabinet (nr. 2514). Daarvan bestaat zelfs een geschilderde versie van Dirk de Bray (ooit in het museum van Osnabrück). Een kopie daar weer van hangt nu in de pastorie van Aerdenhout.

De tekening

De krijttekening van Cornelis Visscher is bezit van de Graphische Sammlung Albertina in Wenen. Voordat keizer Sisi van Oostenrijk in Zandvoort door pastoor L'Ami werd ontvangen, hing Pieter van der Wiele, pastoor van Zandvoort, allang in Wenen!

Naar de mode van die tijd hangt links een gedrapeerd gordijn, rechts een pilaar met een fikse barst erin. Dat gold als het 'vanitas-symbool': bedenk dat het leven vergankelijk is. Op het familiewapen staan een wiel en drie vogels (Vogelenzang). Het devies onder het wapenschild 'Vox tonitrui tui in rota' is ontleend aan psalm 77, vers 19. Rota is latijn voor wiel. Vox tonitrui betekent zoiets als donderstem. Hield Pieter van der Wiele van donderpreken? Een traditioneel element in een pastoorsportret is het kruisbeeld. De combinatie met enkele staande boeken was een nieuwigheid. (De boeken die hij maar niet in zijn kop kreeg?) In zijn linkerhand een gesloten gebedenboek. De rechterhand maakt een opvallend gebaar met de duim en wijsvinger bij elkaar. Zo'n houding is bekend van die van geleerden als dr. Nicolaas Tulp op Rembrandts 'Anatomische les' en van predikanten door Frans Hals. Het gaat om een retorische geste, die het preciseren van een uitleg aangeeft. Onder zijn kalot komen weelderige krulletjes uit. Duidelijk een aanwijzing dat er een generatie priesters aankomt, die weldra bezwijkt voor de verleiding van een wereldse pruik. Een profaan element vormen de akertjes onder de kraag. Die zag je niet veel op pastoorsportretten.

Nalatenschap

Pieter van der Wiele is in 1666 gestorven, 42 jaar oud. Hij heeft zich nooit erg aan de invloed van zijn ouders kunnen onttrekken. Vader Van der Wiele moest nog aardig in de buidel tasten om zijn zoon thuis op de schuilzolder missen te laten houden. Die samenkomsten, 'paepse stoutigheden', waren verboden. Met een dwangsom van 300 gulden (!) per dienst zag de baljuw van Brederode die wel eens door de vingers. Pa Van der Wiele werd 'geldelijk adergelaten' zoals blijkt uit een verklaring van de baljuw op 9 juli 1654 tegenover het Hof. Het grootste wapenfeit van de pastoor was misschien wat met zijn nalatenschap werd gedaan. Daaruit werd het Haarlemse hofje 'Het Lam' gesticht. Het grensde aan het (latere) Sophiaplein. Het werd bewoond door armlastige alleenstaande katholieke vrouwen. Het hofje heeft tot 1935 bestaan.

Gegroet collega

Een Kanunnik Van der Wieleboulevard in Zandvoort zal er wel nooit voor je inzitten. Had je iets met Agatha? Wel leuk, dat je nog familie bent van de priester dichter J.B. Stalpert van der Wiele. Die stierf in 1630 in Delft als rector van het Sint Aagten (Agatha) klooster.

Pastor Dick Duijves.